Kino mashinasi
Butun tarix — bitta yoʻlda
Pastga aylantiring — vaqt orqaga ketmaydi, oldinga ketadi
Kamera-obskura: kameraning boshlanishi
Qorongʻi xona · qadimdan XI asrgacha
Kichik teshikdan tushgan yorugʻlik qarshidagi devorga teskari tasvir chizadi. Mozi, Aristotel va Ibn al-Haysam buni yozib qoldirgan.
Bilarmidingiz?
«Camera» lotincha «xona» degani.
Sehrli fonar: proyektorning bobosi
Sehrli fonar · taxm. 1659 · Kristian Gyuygens
Shishaga chizilgan rasmni devorga katta qilib tushiruvchi fonar. Ilk tavsiflaridan biri Kristian Gyuygensga tegishli.
Bilarmidingiz?
XVIII asr oxiridagi «fantasmagoriya» shoulari oʻz davrining qoʻrqinchli filmlari edi.
Saqlanib qolgan eng qadimgi fotosurat
«Le Gras derazasidan koʻrinish» · 1826/27 · Nisefor Niyeps
Nisefor Niyeps oʻz derazasidan koʻringan manzarani metall plastinkaga muhrladi. Asl nusxa Texasdagi Garri Ransom markazida.
Bilarmidingiz?
U 1905-yildan keyin 47 yil yoʻqolib qolgan — uni Helmut Gernsxaym qayta topgan.
Saqlangan eng qadimgi negativlardan biri
Lakok abbatligidagi deraza · 1835 · Talbot
Talbot oʻz uyining derazasini qogʻozga negativ qilib suratga oldi.
Dagerotip: birinchi ommaviy foto usuli
Dagerotip · 1839 · Lui Dager
Har bir surat — kumush qoplangan plastinkadagi yagona nusxa. Undan nusxa koʻchirib boʻlmaydi.
Plastinkani “ochish” uchun barmogʻingizni qoʻyib, qimirlatmay turing
Bilarmidingiz?
Koʻcha boʻm-boʻsh koʻrinadi: harakatdagilar qolmagan. Faqat etigini tozalatayotgan bir odam — u qimirlamay turgan.
Negativ: bitta suratdan koʻp nusxa
Kalotip · 1841 · Uilyam Foks Talbot
Uilyam Foks Talbotning kalotipi bitta negativdan koʻplab nusxa olish imkonini berdi.
Bilarmidingiz?
Kalotip — negativ-pozitiv usuli: bitta negativdan istalgancha nusxa. Plyonka fotografiyasi shundan boshlangan.
Hoʻl kollodiy: tezroq va arzonroq foto
Hoʻl kollodiy · 1851 · Frederik Skott Archer
Shisha plastinka hali hoʻl paytida suratga olinib, darhol ochiltirilishi kerak edi. Ekspozitsiya ancha qisqardi.
Bilarmidingiz?
Fotograflar oʻzlari bilan gʻildirakli qorongʻi xona — aravani olib yurishgan.
Harakat kadrlarga boʻlindi: kinoning bobosi
«Harakatdagi ot» · 1878 · Edvard Maybrij
Edvard Maybrij Palo-Altoda bir qator kameralar bilan chopayotgan Salli Gardner otini suratga oldi.
Bilarmidingiz?
Ha, toʻrt tuyogʻi ham yerdan uziladi — lekin oyoqlar qorin ostiga yigʻilgan paytda.
Xronofotografik miltiq: kamera-miltiq
Xronofotografik miltiq · 1882 · Etyen-Jyul Marey
Etyen-Jyul Marey qushlar parvozini miltiqqa oʻxshash «xronofotografik qurol» bilan suratga oldi.
Bilarmidingiz?
U bir soniyada taxminan 12 ta surat olardi.
Ommaviy fotoapparat: «Tugmani bosing»
«Kodak» · 1888 · Jorj Istmen
Birinchi «Kodak» kamerasi 100 kadrlik lenta bilan sotilgan. Shiori: «Siz tugmani bosing, qolganini biz qilamiz».
Bilarmidingiz?
Lenta tugagach, butun kamerani zavodga pochta orqali yuborardingiz.
Saqlanib qolgan eng qadimgi film
«Roundhay bogʻidagi sahna» · 1888 · Lui Le Prens
Lui Le Prens Lidsdagi bogʻda toʻrt kishining sayrini suratga oldi. Mashhur nusxasi — atigi 52 kadr.
Bilarmidingiz?
Uni qanday tezlikda koʻrish kerakligi haligacha bahsli: soniyasiga 12 yoki 7 kadr.
Kino ixtirochisining sirli gʻoyib boʻlishi
Lui Le Prens · 16-sentyabr 1890
Le Prens Dijon–Parij poyezdiga chiqdi va boshqa hech qachon koʻrinmadi. Sir hanuz ochilmagan.
Kinetoskop: bir kishilik kino apparati
Kinetoskop · 1894 · Edison laboratoriyasi, U. Dikson
Edison laboratoriyasida Dikson yaratgan kinetoskop: bitta tomoshabin, bitta tuynuk. Ilk zali 1894-yil aprelida Nyu-Yorkda ochildi.
Bilarmidingiz?
Edison laboratoriyasida tanlangan 35 mm kenglikdagi lenta hali ham kino standarti.
Ovozi yozilgan eng qadimgi film
«Diksonning ovozli tajriba filmi» · 1894/95
Dikson skripka chaladi, ikki kishi raqsga tushadi — taxminan 17 soniyalik, ovozi jonli yozilgan lavha.
Ovoz kechikyapti
Bilarmidingiz?
Tasvir va ovoz faqat 2000-yilda Uolter Merch tomonidan birlashtirildi.
Kinematograf bilan olingan birinchi film
«Lyumyer fabrikasidan chiqish» · 1895 · Lui Lyumyer
Lyondagi Lyumyer fabrikasi ishchilari darvozadan chiqmoqda — kinematografda olingan birinchi film.
Bilarmidingiz?
Uning uch xil varianti bor: aka-ukalar sahnani bir necha marta suratga olishgan.
Lyumyerlardan oldingi pullik namoyishlar
Leytam (Nyu-York) va Skladanovskiy (Berlin) · 1895
20-may 1895: Leytam Nyu-Yorkda pullik seans oʻtkazdi. Noyabrda Berlinda Skladanovskiy aka-ukalari Bioskopni koʻrsatdi.
Bilarmidingiz?
«Kinoni Lyumyerlar ixtiro qilgan» degan gap — haddan tashqari soddalashtirish.
Lyumyerlarning birinchi pullik ommaviy seansi
«Grand Kafe», Parij · 28-dekabr 1895
Parij, «Grand Kafe»ning Hind zali: 33 tomoshabin, har biri 1 frank, oʻnta qisqa film.
0 / 33 tomoshabin
Chiptani yirting
Bilarmidingiz?
28-dekabr 1895 — kinoning anʼanaviy tugʻilgan kuni. Bir necha kundan keyin kuniga 2000 dan ortiq odam kelgan.
Afsona: tomoshabinlar poyezddan qochganmi?
«Poyezdning La-Syotaga kelishi» · 1896 · Lyumyer
Lyumyerlarning eng mashhur filmi atrofida kinoning eng mashhur afsonasi ham tugʻildi.
Kartani aylantiring
Bilarmidingiz?
Bu film, ehtimol, 28-dekabrdagi dasturda umuman boʻlmagan.
Kino butun dunyoga tarqaldi
Lyumyer operatorlari · 1895–1905
1895–1905-yillarda Lyumyer operatorlari dunyo boʻylab 1400 dan ortiq film suratga olishdi.
Toshkentdagi ilk kino seansi
Toshkent · 1897
1897-yilda, baʼzi manbalarga koʻra 30-oktyabrda, Toshkentda ilk kino seansi boʻlib oʻtdi — Parijdan atigi 22 oy keyin.
0 oy — Parijdan Toshkentgacha
Toʻgʻri chiziqda ≈ 5 150 km
Bilarmidingiz?
Baʼzi tadqiqotchilarga koʻra, oʻsha yili Lyumyer operatori Feliks Mesgish Turkistonda boʻlgan.
Ilk ilmiy-fantastik filmlardan biri
«Oyga sayohat» · 1902 · Jorj Melyes
Sehrgar Jorj Melyes kamerani hiyla qutisiga aylantirdi: raketa toʻppa-toʻgʻri Oyning koʻziga qoʻnadi.
Bilarmidingiz?
Qoʻlda boʻyalgan nusxasi qayta tiklanib, 2011-yilda Kannda namoyish etildi.
Amerika kinosining ilk hikoyaviy hitlaridan biri
«Poyezdni katta talash» · 1903 · Edvin Porter
Edvin Porterning 14 sahnali filmi oxirida bandit toʻppa-toʻgʻri kameraga qarab oʻq uzadi.
Bilarmidingiz?
Bu birinchi vestern ham, birinchi syujetli film ham emas — lekin eng taʼsirlilaridan biri.
Kim birinchi edi?
Toʻrt xil «birinchi»
Javob «birinchi» deganda nimani tushunishingizga bogʻliq.
Toʻrt eshik — toʻrt xil «birinchi». Bittasini oching.
Birinchi oʻzbek kinooperatori
Xudoybergan Devonov · Xiva · 1910
Xivalik fotograf Xudoybergan Devonov Peterburgdan Pathé kamerasini olib keldi va 1910-yilda faytonda ketayotgan Asfandiyorxonni suratga oldi.
Bilarmidingiz?
Uni oʻzbek fotografiyasi va kinosining asoschisi deb atashadi. Uning suratlari Getti tadqiqot institutida saqlanadi.
Chaplinning Daydisi ekranga ilk bor chiqdi
«Venetsiyadagi bolalar avtopoygasi» · 1914 · Charli Chaplin
Charli Chaplinning «Daydi» obrazi ilk bor «Venetsiyadagi bolalar avtopoygasi» filmida koʻrindi.
Bilarmidingiz?
Chaplin kamera oldidan ketmay, xronikachini qayta-qayta «xalaqit» qiladi — butun hazil shu.
Nemis ekspressionizmining ramzi
«Doktor Kaligari kabineti» · 1920 · Robert Vine
«Doktor Kaligari kabineti»da yorugʻlik va soyalar toʻgʻridan-toʻgʻri dekoratsiyaga boʻyab qoʻyilgan.
Kuleshov effekti: montaj his yaratadi
Lev Kuleshov tajribasi · 1920-yillar
Bir xil yuz, keyingi kadr boshqa. Tomoshabin yuzdagi «hissiyot»ni oʻzi toʻqiydi.
U nimaga qarayapti? Keyingi kadrni tanlang:
Bilarmidingiz?
Asl tajriba plyonkasi yoʻqolgan, baʼzi olimlar uning natijalariga shubha bilan qaraydi.
Buxkino: ilk kino tashkiloti
Buxkino · Buxoro · 1924
Buxoro Xalq Respublikasi Leningraddagi «Sevzapkino» bilan shartnoma tuzdi — shunday qilib «Buxkino» tugʻildi.
Bilarmidingiz?
Uning yagona badiiy filmi — Vyacheslav Viskovskiyning «Oʻlim minorasi» (1925).
Oʻzbekistondagi birinchi kinostudiya
«Sharq yulduzi» · Toshkent · 1925
Toshkentda eski madrasa binosida Markaziy Osiyodagi birinchi kinofabrika — «Sharq yulduzi» ochildi.
Montaj darsligiga aylangan sahna
«Potyomkin bronenosesi» · 1925 · Sergey Eyzenshteyn
Sergey Eyzenshteynning «Potyomkin bronenosesi»dagi bu sahna montaj qanday hayajon yaratishining darsligiga aylandi.
Bilarmidingiz?
Zinapoyadagi bunday qirgʻin hujjatlarda qayd etilmagan — garchi 1905-yil iyunda Odessada haqiqiy zoʻravonlik boʻlgan.
Sinxron nutqli birinchi badiiy film
«Jaz qoʻshiqchisi» · 1927 · Alan Krosland
«Jaz qoʻshiqchisi» — sinxron qoʻshiq va nutqli ilk badiiy film. Gapiradigan qismi atigi ikki daqiqacha.
Bilarmidingiz?
Butun filmda sinxron gapirish atigi ikki daqiqacha. Qolgani — qoʻshiq va intertitrlar.
Birinchi toʻliq uch rangli Technicolor film
«Bekki Sharp» · 1935 · Ruben Mamulyan
«Bekki Sharp» — butunlay uch rangli Technicolorʼda suratga olingan birinchi badiiy film.
Aylantiring: qizil, yashil va koʻk lentalar birlashadi
Bilarmidingiz?
Undan oldin uch rangli Technicolor faqat qisqa filmlarda, masalan Disneyning multfilmlarida ishlatilgan.
«Oʻzbekfilm» nomi tugʻildi
«Sharq yulduzi» → «Oʻzbekfilm» · 1936
Studiya «Oʻzbekfilm» nomini oldi. Urushda «Toshkent kinostudiyasi», 1958-yildan yana «Oʻzbekfilm».
Kino tarixidagi eng mashhur rang sahnasi
«Oz mamlakati sehrgari» · 1939 · Viktor Fleming
«Oz mamlakati sehrgari»da Doroti eshikni ochadi — va sepiya dunyo Technicolor ranglariga toʻladi.
Italyan neorealizmi: koʻcha va oddiy odamlar
«Velosiped oʻgʻrilari» · 1948 · Vittorio De Sika
Italiya neorealizmi: haqiqiy koʻchalar, havaskor aktyorlar. «Velosiped oʻgʻrilari» shuning ramzi.
Bilarmidingiz?
Bosh rolni oʻynagan Lamberto Majorani haqiqiy zavod ishchisi edi.
Birinchi CinemaScope film: ekran kengaydi
«The Robe» · 1953 · CinemaScope
Televizor bilan raqobatda Gollivud CinemaScopeʼni chiqardi. Birinchi film — «The Robe».
CinemaScope
Bilarmidingiz?
Anamorf linza tasvirni siqib yozadi, proyektor esa uni qayta yoyadi.
Birinchi oʻzbek komediyasi
«Maftuningman» · 1958 · Oʻzbekfilm
«Maftuningman» — qoʻshiqqa toʻla qora-oq musiqiy komediya. Uni birinchi oʻzbek komediyasi deb hisoblashadi.
Fransuz yangi toʻlqini: jump-cut
«Soʻnggi nafasda» · 1960 · Jan-Lyuk Godar
Godarning «Soʻnggi nafasda» filmi qoʻl kamerasi va keskin «jump cut»lari bilan kino tilini silkitib yubordi.
Bilarmidingiz?
«Jump cut» — bir sahna ichidagi keskin sakrash. Godar uni qoidabuzarlikdan uslubga aylantirdi.
Super 8: oila kinosi
Super 8 · 1965 · Kodak
Kodak Super 8 formatini chiqardi: lenta tayyor kassetada — kamerani bir necha soniyada yuklaysiz.
Bir kishi koʻtaradigan ilk video toʻplamlardan biri
Sony Portapak · 1967
Sony Portapak — bir kishi koʻtarib yura oladigan birinchi video yozish toʻplamlaridan biri. Videoartning tugʻilishi.
Oʻzbek kinosining eng mashhur filmlaridan biri
«Toshkent — non shahri» · 1968 · Shuhrat Abbosov
Shuhrat Abbosov (1931–2018, Qoʻqon) suratga olgan film: ochlikdan qochgan bolalar Toshkentga non izlab keladi.
Bilarmidingiz?
Film Aleksandr Neverovning qissasi asosida yaratilgan.
Birinchi yozgi blokbaster
«Jagʻlar» · 1975 · Stiven Spilberg
Spilbergning «Jagʻlar» filmi kinoteatrlar oldida uzun navbatlar hosil qildi.
Bilarmidingiz?
Mexanik akula tez-tez buzilgani uchun Spilberg uni kam koʻrsatgan — qoʻrquv shundan kuchaygan.
Birinchi raqamli kamera (prototip)
Kodak prototipi · 1975 · Stiven Sasson
Kodak muhandisi Stiven Sasson 100 × 100 piksellik (0,01 megapiksel) kamera yasadi. Ogʻirligi 3,6 kg.
Bilarmidingiz?
Bitta suratni kassetaga yozish 23 soniya olardi.
Steadicam: yuguradigan kamera
Steadicam · 1975/76 · Garret Braun
Garret Braun ixtirosi operatorga yugurib ham silliq kadr olish imkonini berdi. Birinchi film — «Bound for Glory».
Bilarmidingiz?
«Rokki»dagi zinapoyadan yugurish sahnasi uni mashhur qildi.
VHS: kino uyga keldi
VHS · 1976 · JVC
VHS videokassetasi filmni uyga olib kirdi — xohlagan payt toʻxtatish, orqaga qaytarish mumkin.
Vizual effektlarni oʻzgartirgan film: ILM tugʻildi
«Yulduzlar jangi» · 1977 · Jorj Lukas
«Yulduzlar jangi» uchun Jorj Lukas oʻzining effektlar studiyasi — Industrial Light & Magic’ni ochdi.
CGI kinoda inqilob qildi
«Yura davri parki» · 1993 · Stiven Spilberg
«Yura davri parki»da kompyuterda chizilgan dinozavrlar mexanik modellar bilan bir kadrda yashadi.
Birinchi toʻliq kompyuterda yaratilgan film
«Oʻyinchoqlar hikoyasi» · 1995 · Pixar, Jon Lasseter
«Oʻyinchoqlar hikoyasi» — toʻliq kompyuter animatsiyasida yaratilgan birinchi badiiy film.
Butunlay raqamli olingan birinchi yirik studiya filmi
«Yulduzlar jangi: II epizod» · 2002
«Yulduzlar jangi: II epizod» — butunlay raqamli kamerada suratga olingan ilk yirik studiya filmi.
Bilarmidingiz?
U Sony HDW-F900 kameralarida soniyasiga 24 kadrda yozilgan.
Kamera har kimning choʻntagida
Sharp J-SH04 (2000) → iPhone (2007)
iPhone chiqdi. 2000-yilda esa Yaponiyada kamerali ilk telefonlardan biri — Sharp J-SH04 sotuvga chiqqan edi.
Arzonroq 4K kino kamerasi
RED One · 2007
RED One — 4K kino kamerasi. Katta studiya kameralaridan ancha arzon boʻlib, mustaqil kinochilarga yoʻl ochdi.
Full HD video yozgan birinchi EOS fotoapparat
Canon EOS 5D Mark II · 2008
Canon 5D Mark II — Full HD video yoza oladigan birinchi EOS fotoapparati. Vinsent Laforeyning «Reverie» filmi hammani hayratga soldi.
Kadr tezligi: 16 → 24 → 48
Jim kino · ovozli kino · «Hobbit» (2012)
Jim kino ~16–18 kadr/s (qoʻl bilan aylantirilgan), ovozli kino — 24. «Hobbit» esa 48 kadr/s’da chiqdi — tomoshabinlar ikkiga boʻlindi.
iPhone’da suratga olingan badiiy film
«Tangerine» · 2015 · Shon Beyker
Shon Beyker «Tangerine» filmini toʻliq iPhone 5sʼda suratga oldi.
Bilarmidingiz?
Uchta iPhone 5s, 8 dollarlik ilova va anamorf linza moslamasi bilan.
Striming filmi «Oskar»ga yetdi
«Roma» · 2018 · Alfonso Kuaron
Netflix 2007-yilda onlayn tomoshani boshladi. 2019-yilda uning «Roma» filmi uchta «Oskar» oldi.
LED ekranli virtual studiya
StageCraft · «Mandalorets» · 2019
«Mandalorets» serialida aktyorlar yashil fon oʻrniga ulkan LED ekranlar ichida suratga olindi — fon kamera bilan birga harakatlanadi.
Sunʼiy intellekt: yangi vosita
Generativ video · 2020-yillar
2020-yillarda sunʼiy intellekt tasvir va video yarata boshladi. Kino uchun bu qanday vosita boʻlishi — hali bahs mavzusi.